Cyrkon

Minerał ten to wyspowy krzemian metalu cyrkonu krystalizujący w układzie tetragonalnym. Kryształy pewnej grupy cyrkonów ( tzw, cyrkony niskie – o niskim współczynniku załamania światła ), rozpadły się przed milionami lat i obecnie są niemal bezpostaciowe. Przyczyną tego zjawiska było promieniowanie urany zawartego w sieci kryształu lub znajdującego się w pobliżu podczas powstawania kryształów. Cyrkon wydobywa się na Cejlonie, w Birmie, Tajlandii, Afryce Południowo-Zachodniej, Australii, Francji, USA i Kanadzie.

Podczas wypraw krzyżowych i przez wiele następnych stuleci cyrkony od bezbarwnego do słomkowożółtego miały nazwę: jargon. Nazwą hiacynt określano natomiast cyrkony od pomarańczowych po czerwone. Z uwagi na brak teoretycznych podstaw identyfikacji kamieni szlachetnych, także granat hessonit mylnie nazywano hiacyntem.

Nazwa ta jest głęboko zakorzeniona w mitologii greckiej. Legenda mówi, że barwa kamienia jest identyczna z kolorem kwiatu, jaki wyrósł z krwi Hiacynta, którego przypadkiem zabił Apollo. Obecnie istnieją wątpliwości, czy dzisiejszy cyrkon jest tym samym kamieniem, o którym mówili starożytni. Na przykład według Pliniusza w kamieniu-hiacyncie fiołkoworóżowym blask ametystowy „jest mdlejszy” dzięki rozcieńczeniu barwą kwiatu hiacyntu. Niebieskie kamienie , o których w dawnych tekstach wspominało się w kontekście hiacyntów, to zapewne niebieskie korundy ( szafiry ).

W nowszych czasach cyrkon ceniono jako niedrogi substytut diamentu oraz wykorzystywano do rozmaitych celów. Na przykład około 1886 r. zapotrzebowanie na cyrkon gwałtownie wzrosło, gdyż związków tego pierwiastka zaczęto używać w niektórych palnikach gazowych.

Opowieści i legendy
Wśród łacińskich wersów pióra Marbodusa znajdziemy stwierdzenie, że ludzie noszący hiacynty budzą sympatie i stają się atrakcyjni, Camillus Leonardus zaś powiada, że kamień ten „wzmaga żywość organów, zwłaszcza serca, oraz pomysłowość, splendor i bogactwo”.

Wielki Paracelsus ( lekarz, chemik i filozof ur. W Szwajcarii, 1493 – 1541 ) zalecał sproszkowany hiacynt zmieszany z laudanum ( opium ) jako remedium na gorączkę wynikającą ze „zgniłego powietrza lub zgniłej wody”, a w Francesco India, słynny w XVI wieku lekarz z Werony, nie mający wprawdzie przekonania co do efektów, jakie dają sproszkowane kamienie szlachetne, uważał, że noszenie hiacyntu na sercu znacznie wzmaga ten organ. Inny medyk stwierdził, że „hiacynt przepowiada nadchodzącą burzę, przyjmując barwę płonących węgli” oraz „traci kolor, gdy nosi go osoba chorująca na zarazę”.

Ulubieniec Boga
W swojej Księdze Przyrody z 1861 r. Konrad von Megenberg, cytując Tomasza z Cantimpré powiada, że każdego, kto go nosi, hiacynt czyni „ulubieńcem Boga i ludzi”. Strzeże przed melancholią i trucizną, leczy niestrawność, żółtaczkę, puchlinę wodną i wszelkie gorączki. Działa też jak barometr – duża zmiana pogody na gorsze sprawia, że kamień „chmurzy” i traci blask, a błyszczy pięknie pełnym blaskiem, gdy zapowiada się słoneczny dzień.

Anselmus Boetius de Boot ( Gemmarum et Lapidum, 1636 r, ) zaleca noszenie hiacyntu w złotej oprawie  osobom cierpiącym na bezsenność, lecz Leonardus przytacza ostrzeżenie Arystotelesa, że kamień ten „wywołuje poronienie”.

Kupcy i podróżnicy
Kupcy, tak w domu, jak i w podróży, nosili ten kamień jako talizman, wierząc, że ma on magiczną moc chroniącą przed piorunami, nieprzyjaciółmi i bandytami. Leonardus podaje, że kamień chroni podróżnych, dzięki czemu „w żadnym kraju nie dotknie ich zaraza”, wynosi ludzi ku zaszczytom i strzeże przed chorobą.

Najważniejsze informacje:

ZrSiO₄

Jest brunatny, żółty, niebieski, szary lub bezbarwny. Podgrzany brązowy cyrkon daje błękitne i złotożółte kamienie, bardzo cenione przez jubilerów. Cyrkon występuje zwykle w formie kryształów krótkosłupkowych, prostokątnych w przekroju i zakończonych piramidami lub jako nieregularne ziarna. Śladowe ilości uranu i toru powodują, że niekiedy bywa promieniotwórczy. Jest częstym minerałem akcesorycznym wieli skał magmowych i metamorficznych oraz szczególnie odpornym minerałem detrytycznym w skałach osadowych. Cyrkony wysokiej jakości pochodzą ze złóż rozsypiskowych.

Klasa: krzemiany
Układ krystalograficzny: tetragonalny
Łupliwość: niewyraźna
Przełam: muszlowy
Połysk: szklisty, diamentowy lub żywiczny
Rysa: biała
Twardość: 7,5
Gęstość: 4,6-4,7
Cechy rozpoznawcze: kształt kryształów; twardszy od wezuwianu

Ciekawostka: rozpad promieniotwórczy nawet śladowych domieszek uranu i toru w minerałach może spowodować zniszczenie struktury kryształu. Takie minerały „metamiktyczne” stają się amorficzne i zmieniają niektóre własności. Metamiktyczny cyrkon ma mniejszą gęstość niż cyrkon niezmieniony i często ma tłusty połysk.